Eerste Kamer, maar beter

Morgen zijn de verkiezingen voor de Eerste Kamer. Een gedrocht van een verkiezing, door de getrapte structuur. We weten wie er gaan stemmen en voor welke partij ze zijn, maar door de koehandel over de restzetels doet deze verkiezingen afbreuk aan het vertrouwen in de politiek.

GroenLinks wil de Eerste Kamer afschaffen. Ik begrijp waarom. De meeste landen in de EU hebben geen equivalent voor de Eerste Kamer. Maar uit peilingen blijkt dat de meerderheid van de bevolking geen voorstander is van afschaffing. En onder die meerderheid schaar ik ook mijzelf.

Wat zijn de voordelen van het hebben van een Eerste Kamer? Nou, de Tweede Kamer is door het regeerakkoord over het algemeen zeer sterk verknoopt met de regering. Daardoor komt de controlerende taak in het gedrang. Er komt slechte wetgeving uit de Tweede Kamer, soms. Door de manier waarop de Eerste Kamer werkt, verbeteren de wetten die we hebben. Dat is een dubbel effect. Enerzijds worden de slechtste wetten rechtstreeks tegengehouden door de Eerste Kamer. Maar de Tweede Kamer houdt ook rekening met de Eerste Kamer, waardoor de meest dramatische onzin de Eerste Kamer zelfs niet haalt. Dat is een groot goed. Zeker zolang we in Nederland de mogelijkheid missen om wetten te toetsen aan de Grondwet - iets wat GroenLinks wil veranderen door middel van een initiatiefwijziging van de Grondwet. Daar lijkt een meerderheid van de Staten-Generaal voor te vinden te zijn, afhankelijk van de uitslag morgen.

Ik hecht sterk aan kwalitatief goede wetten. En ik hecht aan zaken als privacy, die door de Eerste Kamer beter wordt beschermd dan door de Tweede Kamer - tot mijn spijt. Het afschieten van het EPD is daar een goed voorbeeld van. Maar de Eerste Kamer zoals deze nu bestaat mist legitimiteit. Ik ben voorstander van het wijzigen van de manier waarop de Eerste Kamer tot stand komt. De getrapte verkiezing moet weg, we moeten de Eerste Kamer rechtstreeks gaan kiezen.

Maar voor het goed functioneren van de Eerste Kamer is het noodzakelijk dat deze op een aantal punten duidelijk verschilt van de Tweede Kamer. Het voorstel om beide Kamers tegelijk te kiezen is de dood in de pot. Dan zal de samenstelling ook gelijk worden en is er bovendien een duidelijke link tussen Eerste Kamer en regeerakkoord. Dat moeten we voorkomen.

Wat is belangrijk voor een goed functionerende Eerste Kamer? De samenstelling van de Eerste Kamer is nu losjes gebaseerd op een regionale vertegenwoordiging. Dat lijkt me gezond om te bewaren. Bovendien moet de Eerste Kamer een vaste periode blijven zitten, om zo m inder gebonden te zijn aan de waan van de dag. Dus niet ontbinden als de Tweede Kamer wordt ontbonden. Dat vereist wel dat de macht van de Eerste Kamer beperkt is. Dat vind ik nu al behoorlijk goed geregeld. Alleen wetten aannemen of afwijzen, niet ze kunnen aanpassen. Het primaat moet blijven liggen bij de Tweede Kamer.

Ik zou me kunnen voorstellen dat we Nederland opdelen in vijf regio's. Per regio kiezen we een aantal senatoren, op basis van evenredige vertegenwoordiging. Het aantal senatoren hangt ook af van het aantal inwoners, zodat iedere Nederlander evenveel invloed heeft op de samenstelling van de Eerste Kamer. Maar de senatoren moeten wel woonachtig zijn in hun eigen regio om er verkiesbaar te kunnen zijn. Iedere senator dient voor een periode van vijf jaar. Ieder jaar worden in een regio verkiezingen georganiseerd, wat mij betreft gelijk met de in de regio gelegen provinciale statenverkiezingen. Dat heeft drie grote voordelen.

1. Er ontstaat een jaarlijks moment waarop in elk geval een deel van de Nederlanders de kans krijgen om hun oordeel over de politiek te geven.
2. Omdat maar een deel van de zetels op het spel staat, hoeft dat niet altijd te leiden tot grote verschuivingen in de politieke verhoudingen, maar het kan wel. 
3. Doordat ieder jaar een andere regio centraal staat, met lokale politici, maar met landelijke uitstraling, kan de pers de volle aandacht geven aan regionale thema's. Doordat er toch een groot landelijk belang is, zal er landelijke aandacht komen voor de problemen in de betreffende regio, wat het gevoel dat de Randstad de agenda bepaalt toch zal inperken.

Het gevolg van het langzame, maar voortdurende wijzigen van de samenstelling van de Eerste Kamer zal zijn dat de regering zich onafhankelijker zal moeten opstellen van die Kamer. Ze zal moeten accepteren dat het niet mogelijk is om voor een periode van vier jaar te garanderen dat de Eerste Kamer het spelletje meespeelt. Ze zal strategieën moeten bedenken om de medewerking te krijgen van een Eerste Kamer waarin de oppositie de meerderheid kan veroveren, zonder dat het leidt tot een val van de regering. En als de regering er niet in slaagt om een meerderheid te verwerven, zal ze nieuwe verkiezingen moeten uitschrijven voor de Tweede Kamer. Dan zal opnieuw gezocht moeten worden naar een manier om te komen tot een vruchtbare samenwerking.

Tegelijk zal de Eerste Kamer, gedwongen door minder verstrekkende mogelijkheden, minder leden en minder middelen, zich moeten beperken tot de hoofdlijnen van het beleid. Ze zal moeten leren samenwerken, ook als de verhoudingen op scherp staan en de meerderheid de regering niet steunt. Mij lijkt dat dit voorstel zijn merites heeft. Ik ben uitermate benieuwd naar reacties.